Trójkąt ekspozycji w fotografii - jak go rozumieć? [poradnik]

Trójkąt ekspozycji to pojęcie opisujące zależność między poszczególnymi parametrami - czasem ekspozycji, przysłoną i czułością ISO. Przyjrzyjmy się bliżej temu tematowi.

Ekspozycja to nic innego, jak ilość światła, które rejestruje matryca naszego aparatu. Dzięki odpowiedniemu dobraniu parametrów, jasność zdjęcia będzie odpowiadała rzeczywistości. Na szczęście dziś każdy aparat ma światłomierz, który wskaże nam poprawną ekspozycję, co jeszcze kilkadziesiąt lat temu nie było tak oczywiste.

Przysłona

To element w obiektywie złożony z tzw. listków, które tworzą otwór o zmiennej wielkości, przez który światło pada na matrycę. Im przysłona jest bardziej przymknięta, tym mniej światła trafia na matrycę, a co za tym idzie — trzeba zmienić pozostałe parametry, aby jasność zdjęcia była zachowana. To jednak nie jedyna cecha przysłony — reguluje ona również głębię ostrości. Im otwór przysłony jest większy, tym mniejsza jest głębia ostrości, czyli rozmycie tła jest większe. Warto również wspomnieć, że zmieniając wartość przysłony, zmieniamy jakość naszego zdjęcia. W zależności od konkretnego obiektywu, domykając przysłonę, staje się on ostrzejszy, redukujemy aberracje chromatyczne i winietowanie (choć jest to temat na osobny artykuł).

Przysłona obiektywu M. Zuiko 75mm f/1.8

Wartość przysłony określana jest liczbą podawaną po literze „f”. Im niższa wartość przysłony, tym więcej światła wpadnie na matrycę, a sam otwór przysłony jest większy. Przy f/2.8 zdjęcie będzie jaśniejsze niż przy f/11 — zakładając identyczne pozostałe parametry.. Większość obiektywów dołączonych do zestawów z lustrzankami i bezlusterkowcami charakteryzuje się jasnością f/3.5–5.6. Oznacza to, że obiektyw w położeniu szerokokątnym ma jasność f/3.5, natomiast przy maksymalnym zbliżeniu — f/5.6.

Czas naświetlania

Za czas naświetlania odpowiedzialna jest migawka, czyli dwulamelkowa kurtyna, która zamykając się i otwierając, wpuszcza na matrycę określoną ilość światła. W wielu urządzeniach znajdziemy również migawkę elektroniczną - w tym przypadku matryca aktywowana jest na zadany czas.

Czas naświetlania to najłatwiejsza do zrozumienia zasada, którą można porównać do opalania, a raczej jego odwrotności. Im czas naświetlania jest dłuższy, tym zdjęcie jest jaśniejsze - matryca jest naświetlana dłużej, więc wpada na nią więcej światła. Leżąc na plaży godzinę, będziemy mniej opaleni, niż gdybyśmy leżeli na niej 5 godzin.

Migawka Olympusa OM-D E-M1

Czas naświetlania najczęściej wyrażany jest w ułamkach sekund, więc jeśli na naszym aparacie wyświetlana jest informacja „125” lub „250” oznacza to, że czas naświetlania będzie wynosił odpowiednio 1/125 i 1/250 sekundy. Należy przy tym pamiętać, że wszystkie zmiany w kadrze, które miały miejsce w trakcie otwarcia migawki, będą widoczne na zdjęciu. Najlepiej obrazują to zdjęcia nocne, gdzie migawka musi być otwarta przez kilka, kilkanaście lub kilkadziesiąt sekund. Smugi świetlne pozostawione przez samochody czy samoloty są efektem wyboru długiego czasu naświetlania.

W tym miejscu należy również wspomnieć o poruszeniu zdjęcia — to właśnie czas naświetlania gra tu pierwsze skrzypce. Jeśli nasze zdjęcie jest poruszone, wynika to z faktu, że czas naświetlania był na tyle długi, że w tym czasie nie zdołaliśmy utrzymać aparatu stabilnie. Tu zasada jest prosta — aby zdjęcie nie było poruszone, czas naświetlania nie powinien być dłuższy niż odwrotność ogniskowej. Dla przykładu, wybierając ogniskową 50 mm, czas naświetlania nie powinien być dłuższy niż 1/50 sekundy, a dla ogniskowej 250 mm — 1/250 sekundy. Oczywiście posiadając aparat wyposażony w stabilizację, czas naświetlania możemy wydłużyć bez ryzyka poruszenia zdjęcia.

Czułość ISO

To ostatni parametr naszego trójkąta ekspozycji. Określa on czułość, z jaką pracuje matryca naszego aparatu, czyli jak reaguje na światło. W czasach analogowych kupowaliśmy filmy o określonej czułości, więc nie było zmiłuj się - wszystkie 36 kolejnych zdjęć robiliśmy na tym samym ISO. Dziś jego zmiana odbywa się automatycznie lub po naciśnięciu odpowiedniego przycisku. Im warunki oświetleniowe są gorsze, tym wyższej czułości musimy użyć, aby zdjęcie było nieporuszone. Nie ma jednak róży bez kolców, bo zwiększając czułość ISO, jakość zdjęć spada. Pojawia się nieprzyjemny szum, degradowane są szczegóły, a nasycenie i kontrast są obniżane.

Niskie czułości takie, jak ISO 100, 200, 400 zazwyczaj nie mają wpływu na jakość zdjęć, natomiast decydując się na wybór wyższych, musimy liczyć się z tym, że po powiększeniu zdjęcia będą wyglądały zdecydowanie gorzej. Aby poznać możliwości swojego aparatu, zróbcie serię zdjęć zmieniając czułość — zobaczycie wtedy, jakiej czułości nie należy przekraczać, aby nie narazić się na stratę jakości.

Czym jest trójkąt ekspozycji?

Najlepiej widoczne jest to na poniższej grafice. Dobierając różne zestawy parametrów — czasu naświetlania, wartości przysłony i czułości ISO, możemy uzyskać taką samą ekspozycję, czyli zdjęcia mogą być identycznej jasności. Dla przykładu, stosując czas naświetlania 1/100 sekundy, przysłonę f/2.8 i ISO 100, dokładnie taką samą jasność będzie miało zdjęcie zrobione przy 1/200 sekundy, przysłonie f/4 i ISO 400. Pamiętamy przy tym, że przyciemnianie/rozjaśnianie zdjęcia 1 działkę przysłony (1EV) nie jest równoznaczne z jednym skokiem pokrętła, a najcześciej — trzema skokami. Jedna działka przysłony oznacza dwukrotne przyciemnienie lub rozjaśnienie zdjęcia, czyli matryca rejestruje dwa razy więcej/mniej światła.

Trójkąt ekspozycji na każdym z boków jest opisany poszczególnym parametrem — zmieniając jeden z nich, zmiany musimy kompensować dwoma pozostałymi — pojedynczo lub razem. Możemy np. skrócić czas z 1/100 do 1/400 sekundy, zwiększając ISO ze 100 na 400 przy stałej przysłonie f/2.8, natomiast możemy również tak samo skrócić czas, podnosząc ISO ze 100 na 200, a przysłonę otworzyć z f/2.8 na f/2.0 — ekspozycja pozostanie taka sama, co jednak nie oznacza, że zdjęcie będzie wyglądało tak samo. Ruch poruszających się w kadrze obiektów zostanie zamrożony, jakość delikatnie się obniży, a głębia ostrości delikatnie zmniejszy.

Świadomość to podstawa

Fotografując musimy myśleć - w końcu zależy nam na konkretnym efekcie, a naszym zadaniem będzie takie dobranie parametrów, żeby ekspozycja była poprawna, a efekt taki, jaki chcemy uzyskać. Oczywiście automatyka aparatu zazwyczaj dobrze dobierze parametry, ale nie stosując programów tematycznych (np. portret, sport, krajobraz) nie domyśli się, na jakim efekcie nam zależy.

Tryby P, A, S, M — czym są i kiedy ich używać w praktyce? [poradnik]

Każdy początkujący fotograf zaczyna swoją przygodę od tzw. programu zielonego, czyli pełnej automatyki, gdzie zmuszony jest jedynie do ustawienia…

Przykład 1 — zdjęcie portretowe

Fotografując portrety zazwyczaj zależy nam na mocnym rozmyciu tła. W tym celu dobieramy niską wartość przysłony — np. f/2.0, do tego dobieramy czas — nie dłuższy niż 1/125 sekundy, a do tego najniższe możliwe ISO tak, aby jakość zdjęcia była jak najlepsza.

Teoretycznie taką samą ekspozycję uzyskalibyśmy przy przysłonie f/8, ale zdjęcie musiałoby być gorszej jakości (wyższe ISO), a przyjemne rozmycie zniknie.

35 mm, 1/1600 s, f/1.8, ISO 400

Przykład 2 — krajobraz

Przy fotografii krajobrazowej zazwyczaj zależy nam na wysokiej jakości i maksymalnej ostrości zdjęcia. Do tego celu dobieramy przysłonę rzędu f/8-f/11, niskie ISO, np. 100, a czas naświetlania dobieramy do aktualnych warunków. Jeśli obawiamy się, że zdjęcie będzie poruszone, najlepiej ustawić aparat na statywie. Dzięki domkniętej przysłonie obiektyw da ostrzejszy obraz, a niskie ISO zagwarantuje dobrą jakość zdjęć.

14 mm, 13 s, f/8, ISO 200

Przykład 3 — fotografia ślubna w kościele

To ciężki temat, z którym zmaga się wielu początkujących fotografów. Kościoły zazwyczaj są ciemne, więc musimy pogodzić się ze spadkiem jakości wynikającym z konieczności zwiększenia ISO. Zazwyczaj zależy nam na rozmyciu tła, ale zdjęcia nie mogą być poruszone. Tak więc dobieramy przysłonę na maksymalnie f/2.8, czas nie dłuższy niż 1/100 sekundy (w końcu ludzie w kadrze również się poruszają), a następnie dobieramy ISO, które umożliwi utrzymanie takich parametrów.

70 mm, 1/100 s, f/2.8, ISO 3200

Na koniec

Jeśli zasada trójkąta ekspozycji na razie nie wydaje Wam się prosta, nie zrażajcie się! Jeśli interesujecie się fotografią i zgłębiacie temat, za parę miesięcy obudzeni w środku nocy będziecie potrafili każdemu wytłumaczyć, o co w niej chodzi. Ważne jest, aby poznać swój aparat. Sprawdźcie swoje umiejętności stabilnego trzymania aparatu, czułości, z którymi można pracować, żeby zdjęcia nie poszły od razu do kosza i zdolności optyczne swojego zestawu obiektywów. Może się okazać, że np. wasz ulubiony obiektyw zupełnie nie nadaje się do fotografowania przy maksymalnie otwartej przysłonie, bo zdjęcia są nieostre. Zachwalane przez producenta hiper-wysokie ISO może się okazać strzałem w kolano, bo zdjęcia wykonane z jego użyciem mogą być tak złej jakości, że nie da się ich wykorzystać. Z kolei miłym zaskoczeniem może być czas naświetlania, ponieważ coraz więcej aparatów wyposażonych jest w stabilizację obrazu (w obiektywie lub matrycy), przez co zamiast 1/30 sekundy przy 30 mm, nieporuszone zdjęcie zrobimy z czasem np. ½ sekundy. Koniecznie to sprawdźcie! A na koniec prezentujemy stworzoną przez nas grafikę, która pomoże Wam lepiej zrozumieć trzy kluczowe w fotografii pojęcia: czas naświetlania, wartość przysłony i czułość.

Artykuł powstał we współpracy z firmą Olympus

Zobacz więcej artykułów z serii: Podstawy fotografii

Podziel się:

Przeczytaj także:

Także w kategorii Poradniki:

Jak fotografować koty, aby nie dostać przy tym kota [poradnik] Jak fotografować sztuczne ognie, czyli fajerwerki? [poradnik] Inspirujące pomysły na ciekawe zdjęcia zimą Jak uzyskać na zdjęciach piękny bokeh? Wystarczy 5 minut [poradnik] 10 rzeczy, których fotograf nie powinien robić [poradnik] Jeśli nie Photoshop, to co? Alternatywne, darmowe programy do edycji zdjęć Fotografowanie w krajach egzotycznych. Skuteczne rady, jak się przygotować Frymografia: Ziarna podświadomości Radzimy co zrobić z przepaleniami w portretach [wideoporadnik] RAW kontra JPG - co powinienem wybrać? [poradnik] Oświetlanie produktów światłem ze smartfona [poradnik] Import zdjęć do katalogu i sesji w Capture One [wideoporadnik] Jak i po co przekonać parę młodą do zamówienia sesji narzeczeńskiej? Capture One Pro 8 - wprowadzenie do aplikacji [wideoporadnik] Jak się ratować kiedy stracimy zdjęcia? Lightoom przychodzi z pomocą [wideoporadnik] Warsztaty z marketingu ślubnego z Bartkiem Wyrobkiem 5 rzeczy, o których mogłeś nie wiedzieć pracując w Photoshopie [wideoporadnik] System, dzięki któremu odniosłem sukces w fotografii ślubnej Jak legalnie niemal nie płacić podatków w fotografii ślubnej? Oto jak inwestuję 100 zł, aby zarobić 50 000 zł rocznie w fotografii ślubnej Rozwiń swe fotograficzne skrzydła z pomocą Bartka Wyrobka! 14 powodów dla których warto zrezygnować z logo na zdjęciu 5 rzeczy, o których mogłeś nie wiedzieć pracując w Lightroomie Auto przed obiektywem

Popularne w tym tygodniu:

Jak wybrać najlepsze akumulatorki do lamp błyskowych? Zdjęcie ze stocka - jakimi prawami się rządzą i skąd wziąć je za darmo?